Met het einde van de Koude Oorlog verdween het vijandbeeld tussen de twee
Europa's. De NAVO bleef niettemin overeind, breidde zelfs uit met
ex-vijanden en trok ten oorlog in de Balkan. Na 'Nine Eleven' werd
duidelijk dat de VS de NAVO voortaan 'out of area' willen inzetten.
Het bondgenootschap evolueert daarom van een reactiegerichte naar een
preventieve structuur en heeft vanaf 2002 een hoogtechnologische,
snel inzetbare strijdmacht gevormd. De Amerikanen weten waar ze met
de NAVO naartoe willen. De Europeanen zijn weinig enthousiast maar
hebben zelf geen alternatief.

De VS en Europa, lopen de belangen uiteen?

De NAVO belichaamt de trans-Atlantische band die de veiligheid van
Europa en de veiligheid van Noord-Amerika met elkaar verbindt, zegt
de NAVO in haar Strategisch Concept. Dit klinkt mooi als de visies op
die veiligheid ook gelijk lopen. Maar dat blijkt in de praktijk wel
eens anders.Tijdens de Koude Oorlog vond de NAVO een consensus rond haar beleid omdat het
enkel over de situatie in Europa ging. Met de rest van de wereld had
de NAVO niets te maken.
Vandaag schuiven de VS een mondiale agenda naar voren als taak van de NAVO.
En hierover lopen de meningen uiteen. De NAVO vindt een consensus
over de Europese agenda, de Balkan, ... Maar over de omgang met
Rusland, de verdere uitbreiding naar Oekraïne en Georgië,
het missile defense project, ... lopen de meningen uiteen. De NAVO
heeft zich laten meesleuren in de bezetting van Afghanistan, zonder
dat de Europese leden veel inspraak hadden over de te volgen koers.
Over de rol voor de NAVO in het Midden-Oosten (Irak, het
Israëlisch-Palestijns conflict, Iran, Libanon) is er geen
consensus. Rond Afrika, eveneens een regio die de VS op de NAVO-agenda willen zetten,
is er eerder sprake van competitie tussen de VS en de Europese landen
dan van een gezamenlijke politiek.
De VS willen de NAVO gebruiken als middel om de Europese landen in hun
globale politiek mee te trekken. De Europese landen proberen een
beetje de boot af te houden, maar door gebrek aan een eigen
gemeenschappelijke visie zijn ze een gemakkelijke prooi voor een
Amerikaanse verdeel-en-heerspolitiek.

De rakettenverdediging

De VS dromen al sinds de jaren tachtig van Star Wars, een ruimteschild
dat hen moet beschermen tegen kernraketten. Twintig jaar geleden was
dit technologisch geen haalbare kaart, maar president
Bush keurde de installatie goed van een nationaal systeem voor
rakettenverdediging. Hij zegde hiervoor
het ABM-verdrag op (Anti Ballistic Missile), een verdrag afgesloten
tussen de VS en Rusland dat systemen voor rakettenverdediging
verbood. Of het werkt is nog altijd zeer twijfelachtig, maar de
lanceerinrichtingen voor antiraketraketten staan er.Europa is altijd minder enthousiast geweest voor dit systeem. De VS kregen
het binnen de NAVO niet verkocht.
De regering Bush haalde de oude verdeel-en-heerspolitiek boven: de VS
onderhandelen afzonderlijk met Polen en Tsjechië over de
plaatsing van installaties voor hun rakettenschild. Resultaat: in
Tsjechië komt een radarinstallatie, in Polen komen
afweerraketten De Europese landen staan voor voldongen feiten:
doordat de VS hun plannen unilateraal doordrijven, is een
NAVO-discussie over de noodzaak van rakettenverdediging achterhaald,
het systeem komt er immers toch. De discussie gaat nu enkel maar over
het verband waarin het
geplaatst wordt: NAVO of een Oost-Europese coalition of the
willing.
Rusland reageert verbolgen. De missile defense-plannen zijn bij aanvang
misschien geen bedreiging voor Rusland, maar Rusland houdt rekening
met de toekomstige evolutie. Een goed werkend rakettenschild geeft
een land de mogelijkheid om zelf een nucleaire aanval te lanceren,
zonder dat de andere partij even vernietigend kan terugslaan. Het
hele op afschrikking gebaseerde strategische evenwicht zou daarmee
verstoord worden. Rusland dreigt ermee het INF-verdrag op te zeggen
dat middellange afstandsraketten verbiedt, Medvedev zwaait met
plannen om zo'n raketten in de enclave Kalingrad te stationeren, met
Noord- en Oost-Europa binnen hun bereik. De gevolgen van deze kwade
Russische reactie treffen heel Europa.

De uitbreiding

De VS willen Rusland in zijn bewegingsruimte beperken en koste wat het
kost verhinderen dat het zijn vroegere sterkte opnieuw bereikt.
Daarom proberen de VS zoveel mogelijk delen van het oude
Sovjetgebied in de Amerikaanse invloedssfeer te brengen. De NAVO is
daar het ideale instrument voor. Op de NAVO-top in Boekarest (april
2008) werden aan Georgië en Oekraïne NAVO-lidmaatschap in
het vooruitzicht gesteld.
De oorlog tussen Georgië en Rusland in de zomer van 2008 legde de
gevaren van de uitbreidingspolitiek bloot. De NAVO mengt zich in een
etnisch wespennest én trapt Rusland op de tenen. Zuid-Ossetië
en Abchazië kwamen pas in
1918 bij Georgië, toen dat nog deel van de Sovjetunie was. Ze
hadden binnen Georgië een autonoom statuut.
Na
het uiteenvallen van de Sovjetunie belandden Zuid-Ossetiërs en
Abchaziërs plots in de afzonderlijke staat Georgië, dat
voor hen tot dan toe een louter administratieve eenheid was. Ze
werden er geconfronteerd met een hoogoplaaiend Georgisch nationalisme
èn met het feit dat hun autonomie werd afgenomen.
Het Westen koos de kant van de nationalistische regering, die, met het
NAVO-lidmaatschap in zicht, niet geneigd is een gematigder politiek
te voeren. Rusland staat aan de zijde van de minderheden. Tegelijk
staan de twee grootmachten tegenover elkaar, met de toegang tot de
olie in de Kaspische Zee als inzet. Georgisch NAVO-lidmaatschap zou
het probleem alleen maar verergeren, in plaats van oplossen. Wie er
voor pleit om Georgië versneld bij de NAVO te trekken, moet ook
een antwoord geven op de vraag of wij met Rusland een gewapend
conflict willen uitvechten over Georgië. Want deze 'oplossing'
impliceert de bereidheid hiertoe. Georgisch lidmaatschap betekent de
machtsstrijd met Rusland ten top drijven, eventueel zelfs
gewapenderhand.
Rusland voelt dat de oude vijand zijn invloedssfeer schendt en reageert
woest. De VS, die vooral een potentiële concurrent willen
uitschakelen, zijn voorlopig nog niet onder de indruk van de
Russische reactie. Maar voor Europa is een goede relatie met Rusland
veel belangrijker, het is immers een
buurland.
Als landen als Georgië en Oekraïne lid worden van de NAVO, is
er geen ruimte meer om in die conflicten een neutrale of bemiddelende
rol te spelen. Bovendien is het maar de vraag of de bevolking graag
onder de NAVO-paraplu wil komen. De bevolking in Oekraïne is in
elk geval zeer verdeeld over het NAVO-lidmaatschap. Een groot deel
van de Oekraïners voelt zich meer met Rusland verwant.

Wat willen de V.S. met de NAVO?

De Amerikaanse visie op de NAVO gaat nog verder. De VS willen de NAVO
laten evolueren van een Europees-Amerikaanse militaire alliantie naar
een wereldwijde, militaire veiligheidsorganisatie. Een soort
'Verenigde Naties van the willing', waarbij de eigenlijke Verenigde
Naties gemarginaliseerd worden.
De Verenigde Naties zijn bij Amerikaanse politici niet populair. Velen
zouden de VN graag afgeschaft zien of vervangen door iets dat beter
de Amerikaanse belangen dient.
Sinds begin 2006 staat de discussie over de partnerschappen met landen uit
de Pacific op de politieke agenda van de NAVO. Officieel gaat het om
praktische samenwerking met landen die deelnemen aan dezelfde
missies.
NAVO-secretaris Generaal De Hoop-Scheffer stelde op de veiligheidsconferentie in
München in 2006: "We moeten zorgen dat we de sterkst
mogelijke samenwerking hebben met die landen die kunnen en willen
helpen onze gemeenschappelijke waarden te verdedigen. Naar mijn
mening betekent dit ook nauwere banden aangaan met andere
gelijkgezinde naties buiten Europa – naties zoals Australië,
Nieuw-Zeeland, Zuid-Korea of Japan. " Op de NAVO-top in Riga
in 2006 werd de boot wat afgehouden: er komt geen Global Partnership
Council met alle partners waarmee samengewerkt wordt. Maar de
samenwerkingsakkoorden worden gesloten en de partnerships zijn in
stille, maar volle ontwikkeling. De VS haalt via de sluipende
besluitvorming binnen wat het wenst.
Ivo Daalder, de vroegere adviseur van Clinton windt er in zijn artikel
met de titel 'Global NATO' in Foreign Affairs geen doekjes om. Hij
stelt onverbloemd dat deze partnerschappen een eerste stap naar
lidmaatschap moeten zijn, net zoals de Partnerships for Peace dat
waren voor de Oost-Europese landen. Het feit dat ook Democratische
stemmen, zoals Ivo Daalder als vroegere adviseur van Clinton, deze
visie verdedigen, maakt duidelijk dat een Democratische president na
Bush hierin weinig verschil zal maken.
Toch is deze stap niet vanzelfsprekend. Partnerschappen met Japan en
Australië geven de NAVO plots een rol in de Pacific en
veranderen ingrijpend onze verhouding met China. Lid worden betekent
dat de collectieve verdedigingsgarantie wordt uitgebreid tot landen
in de Pacific. Het maakt de NAVO tot een wereldwijde militaire
alliantie. Als er een conflict is in de
Pacific, wordt Europa daar automatisch bij betrokken. WO
I heeft laten zien hoe door militaire ondersteuningsverdragen, een
lokaal conflict kan uitgroeien tot een wereldoorlog. In de VS is in
militaire kringen regelmatig te horen dat het volgende grote conflict
er een met China zal zijn. Willen we daar persé aan deelnemen?Wat betekent dit voor landen die géén deel uitmaken van
deze militaire alliantie en potentieel als veiligheidsprobleem
gedefinieerd worden? Voor hen vormen deze ontwikkelingen een
bedreiging waar zij een militair antwoord tegenover zullen trachten
te stellen. Het resultaat is een verdere wapenwedloop en
militarisering van de internationale betrekkingen. De stelling dat
bedreigingen globaal zijn, zou wel eens een self-fulfilling prophecy
kunnen worden.Tot nu toe hebben we één globale collectieve
veiligheidsorganisatie, de Verenigde Naties. Veiligheidsproblemen
worden besproken in de Veiligheidsraad. De Veiligheidsraad zou een
garantie moeten bieden tegen een militarisering van de internationale
betrekkingen. In de praktijk worden ze verder uitgehold.Als de VS en haar bondgenoten wereldwijd een alliantie vormen waarin zij
hun oplossing van collectieve veiligheidsproblemen bekrachtigen en
waarmee zij die oplossing desnoods eigenmachtig militair vorm geven,
dan heeft de Veiligheidsraad nog weinig te betekenen.Dan is de discussie in de Veiligheidsraad gereduceerd tot een oefening
pro forma waarbij een NAVO-besluit of -operatie gelegitimeerd wordt.
Als Rusland en China tegenpruttelen, wordt de verleiding wel heel
groot om als NAVO alleen op te treden.In de praktijk wordt de NAVO dan dé wereldwijde collectieve
veiligheidsorganisatie met een militaire poot. Maar de belangrijkste
politieke tegenstellingen worden buiten de organisatie gelegd.
Wat zal de reactie zijn van die landen die niet behoren tot de 'willing'?
Hoe zal het zijn om niet tot het 'juiste' kamp te behoren? Die landen
worden geconfronteerd met een globale militaire alliantie die hen tot
veiligheidsprobleem kan bestempelen. Zij gaan zich willen verdedigen.
Vermoedelijk resultaat: een verdergaande wapenwedloop en
militarisering van de internationale verhoudingen.